Sâm đất là gì? Công dụng, đặc điểm và cách sử dụng

Sâm đất là gì? Công dụng, đặc điểm và cách sử dụng

Sâm đất là loại cây được sử dụng khá phổ biến trong kinh nghiệm dân gian, nhưng cũng dễ gây nhầm lẫn với nhân sâm do tên gọi. Trên thực tế, sâm đất có những đặc điểm, thành phần và giá trị sử dụng riêng. Vậy sâm đất là gì, có công dụng như thế nào và cách sử dụng ra sao? Cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Sâm đất là gì?

Sâm đất là tên gọi dân gian của một loại cây thân thảo được sử dụng trong đời sống và y học truyền thống tại nhiều khu vực. Trong phạm vi bài viết này, sâm đất được đề cập là Boerhavia diffusa L., còn được biết đến với một số tên gọi khác như sâm nam, sâm rừng. Phần rễ là bộ phận được sử dụng khá phổ biến làm dược liệu, bên cạnh một số bộ phận khác của cây.

Cây sâm đất thường mọc bò hoặc lan trên mặt đất, phân thành nhiều nhánh, lá mọc đối và hoa có kích thước nhỏ. Rễ cây phát triển dưới đất, có thể trở nên khá dày khi trưởng thành và có hình dáng đặc trưng. Ngoài phần rễ, lá và một số bộ phận khác của cây cũng được sử dụng hoặc nghiên cứu tùy theo mục đích và cách dùng.

Điểm cần lưu ý là "sâm đất" chỉ là tên gọi dân gian và có thể được dùng để chỉ những loài cây khác nhau tùy địa phương, tài liệu. Sâm đất Boerhavia diffusa không phải nhân sâm Hàn Quốc, sâm Ngọc Linh hay sâm Lai Châu thuộc chi Panax. Vì vậy, việc xác định đúng tên khoa học và nguồn gốc của cây là cần thiết trước khi tìm hiểu về thành phần, công dụng cũng như cách sử dụng.

Xem thêm: Các sản phẩm sâm khô Hàn Quốc đang được phân phối chính hãng tại sâm nấm Phúc Thịnh

2. Sâm đất có phải nhân sâm không?

Không, sâm đất không phải là nhân sâm. Sâm đất được đề cập trong bài là Boerhavia diffusa L., trong khi nhân sâm Hàn Quốc có tên khoa học Panax ginseng C.A.Mey. Đây là hai loài thực vật khác nhau, thuộc các nhóm phân loại khác nhau và có đặc điểm, thành phần hóa học riêng.

• Phân loại thực vật: Nhân sâm Hàn Quốc thuộc chi Panax, họ Araliaceae (Ngũ gia bì), còn Boerhavia diffusa thuộc chi Boerhavia, họ Nyctaginaceae. Vì vậy, xét về thực vật học, sâm đất không thuộc nhóm nhân sâm Panax.

• Thành phần hóa học: Nhân sâm nổi bật với nhóm saponin đặc trưng gọi là ginsenoside. Trong khi đó, sâm đất được nghiên cứu với nhiều nhóm hợp chất như rotenoid, flavonoid, alkaloid, steroid và một số thành phần khác.

• Giá trị sử dụng: Sâm đất được sử dụng trong kinh nghiệm dân gian và đang được nghiên cứu về nhiều hoạt tính sinh học. Nhân sâm lại có lịch sử sử dụng lâu đời cùng hệ thống nghiên cứu tương đối rộng về ginsenoside và các hoạt tính liên quan.

• Không thể dùng thay thế cho nhau: Thành phần và đặc điểm của hai loại khác nhau nên không nên xem sâm đất là loại nhân sâm có giá rẻ hơn hoặc sử dụng sâm đất để thay thế trực tiếp cho Panax ginseng.

Nhìn chung, chữ "sâm" trong tên sâm đất là tên gọi dân gian, không phải căn cứ để xếp cây này vào cùng nhóm với nhân sâm. Khi tìm hiểu một loại sâm, tên khoa học là thông tin quan trọng giúp xác định chính xác dược liệu và tránh nhầm lẫn về công dụng.

Xem thêm: Các sản phẩm sâm tẩm mật ong đang được phân phối chính hãng tại sâm nấm Phúc Thịnh

3. Đặc điểm của cây sâm đất

Cây sâm đất có thể nhận biết thông qua hình thái của thân, lá, hoa, quả và rễ. Một số đặc điểm thường gặp của sâm đất Boerhavia diffusa gồm:

• Thân cây: Sâm đất là cây thân thảo, thường mọc bò hoặc lan sát mặt đất, phân thành nhiều nhánh. Thân tương đối mảnh, có các đốt rõ, màu xanh hoặc hơi đỏ và có thể phát triển khá rộng xung quanh gốc.

• Lá: Lá mọc đối, có cuống, phiến lá thường có dạng hình trứng hoặc gần tròn. Hai lá mọc cùng một đốt có thể không bằng nhau về kích thước, bề mặt lá có màu xanh và tương đối mềm.

• Hoa: Hoa sâm đất khá nhỏ, thường có màu hồng, đỏ hồng đến tím nhạt và mọc thành cụm ở đầu cành. Kích thước hoa không lớn nhưng màu sắc tương đối dễ quan sát khi cây bước vào thời kỳ ra hoa.

• Quả: Sau khi hoa tàn, cây hình thành quả nhỏ, dạng thuôn và có các đường gờ chạy dọc bên ngoài. Đặc điểm của quả có thể được kết hợp với thân, lá và hoa để hỗ trợ nhận biết cây ngoài tự nhiên.

• Rễ: Rễ sâm đất phát triển dưới mặt đất, phần rễ chính có thể khá dày và được sử dụng làm dược liệu trong kinh nghiệm dân gian. Khi thu hái và phơi khô, rễ trở nên cứng hơn, màu sắc cũng thay đổi so với lúc còn tươi.

• Cách nhận biết: Không nên xác định sâm đất chỉ dựa vào phần rễ hoặc tên gọi dân gian. Để hạn chế nhầm lẫn với những cây khác cũng được gọi là "sâm đất", cần quan sát đồng thời thân, lá, hoa, quả và xác định đúng tên khoa học Boerhavia diffusa L.

Nhìn chung, sâm đất có những đặc điểm hình thái tương đối rõ khi cây còn nguyên vẹn. Với dược liệu đã thái nhỏ hoặc phơi khô, việc nhận biết sẽ khó hơn, do đó nguồn gốc và thông tin định danh của nguyên liệu cần được chú ý.

4. Thành phần hóa học của sâm đất

Sâm đất Boerhavia diffusa chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên khác nhau, phân bố ở rễ, lá và các bộ phận khác của cây. Trong đó, rotenoid, flavonoid, alkaloid và steroid là những nhóm thành phần được quan tâm nhiều trong các nghiên cứu về loài cây này.

• Rotenoid: Đây là một trong những nhóm hợp chất đáng chú ý của sâm đất, tiêu biểu là các boeravinone như Boeravinone A, B, C, D, E, F, G, H, I và J. Các hợp chất này đã được phân lập và nghiên cứu về nhiều hoạt tính sinh học khác nhau.

• Flavonoid: Sâm đất có chứa một số flavonoid như quercetin, kaempferol và các dẫn xuất glycoside của chúng. Đây là nhóm hợp chất thực vật được quan tâm nhiều trong các nghiên cứu liên quan đến khả năng chống oxy hóa và chống viêm.

• Alkaloid: Punarnavine là một alkaloid được ghi nhận trong Boerhavia diffusa và cũng là thành phần thường xuất hiện trong các nghiên cứu về cây. Bên cạnh đó, cây còn chứa một số hợp chất chứa nitơ và dẫn xuất purine khác.

• Steroid và ecdysteroid: Một số hợp chất thuộc nhóm steroid cũng được tìm thấy trong sâm đất, trong đó có β-ecdysone và một số sterol thực vật. Thành phần và hàm lượng có thể khác nhau tùy bộ phận được sử dụng.

• Xanthone và lignan: Thành phần hóa học của sâm đất còn có các hợp chất thuộc nhóm xanthone và lignan, tiêu biểu như boerhavine và liriodendrin. Những thành phần này góp phần tạo nên sự đa dạng về hoạt chất của cây.

• Các thành phần khác: Sâm đất còn được ghi nhận chứa một số acid béo, vitamin và khoáng chất như canxi, kẽm cùng nhiều thành phần tự nhiên khác. Hàm lượng cụ thể có thể thay đổi theo bộ phận cây, điều kiện sinh trưởng, thời điểm thu hái và phương pháp phân tích.

Nhìn chung, thành phần hóa học của sâm đất khá đa dạng, trong đó boeravinone, flavonoid và alkaloid là những nhóm hợp chất đáng chú ý. Tuy nhiên, sự hiện diện của các hoạt chất này là cơ sở cho nghiên cứu dược lý, không đồng nghĩa với việc sâm đất đã được chứng minh có khả năng điều trị bệnh ở người.

5. Sâm đất có tác dụng gì?

Sâm đất Boerhavia diffusa được sử dụng trong y học dân gian và được nghiên cứu về nhiều hoạt tính sinh học. Các thành phần như boeravinone, flavonoid, punarnavine và một số hợp chất khác là cơ sở cho nhiều hướng nghiên cứu về tác dụng của cây.

• Hỗ trợ lợi tiểu: Sâm đất được biết đến với tác dụng lợi tiểu trong kinh nghiệm sử dụng truyền thống. Một số nghiên cứu thực nghiệm cũng ghi nhận cây có khả năng làm tăng bài tiết nước tiểu, từ đó được quan tâm trong các nghiên cứu liên quan đến hệ tiết niệu.

• Hỗ trợ chức năng gan: Chiết xuất từ sâm đất đã được nghiên cứu về khả năng bảo vệ tế bào gan trước một số tác nhân gây tổn thương trong mô hình thực nghiệm. Tuy nhiên, chưa nên hiểu tác dụng này theo nghĩa sâm đất có thể điều trị các bệnh lý về gan.

• Hỗ trợ chống viêm: Một số thành phần và dịch chiết của Boerhavia diffusa thể hiện hoạt tính chống viêm trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Đây là một trong những hướng tác dụng được quan tâm khi nghiên cứu giá trị dược liệu của cây.

• Hỗ trợ kiểm soát đường huyết: Một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận chiết xuất sâm đất có ảnh hưởng đến đường huyết và chuyển hóa glucose. Tuy nhiên, sâm đất không phải thuốc điều trị đái tháo đường và người đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng khi sử dụng.

• Hỗ trợ chống oxy hóa: Các flavonoid và một số hợp chất thực vật trong sâm đất được nghiên cứu về khả năng chống oxy hóa, góp phần hạn chế tác động của các gốc tự do trong những mô hình thực nghiệm. Tác dụng này chưa đồng nghĩa với khả năng phòng hoặc chữa một bệnh cụ thể.

• Hỗ trợ điều hòa miễn dịch: Một số thành phần của sâm đất, đáng chú ý là alkaloid punarnavine, đã được nghiên cứu về khả năng tác động đến đáp ứng miễn dịch. Phần lớn bằng chứng hiện nay vẫn ở mức nghiên cứu thực nghiệm nên cần thêm dữ liệu lâm sàng trên người.

Nhìn chung, sâm đất có nhiều hoạt tính sinh học tiềm năng, nổi bật ở các hướng lợi tiểu, chống viêm, chống oxy hóa, bảo vệ gan và điều hòa miễn dịch. Tuy nhiên, không nên chuyển các kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật thành khẳng định sâm đất có tác dụng chữa bệnh ở người.

6. Sâm đất được sử dụng như thế nào?

Sâm đất có thể được sử dụng theo nhiều cách khác nhau, trong đó phần rễ là bộ phận thường được dùng làm dược liệu. Tùy dạng nguyên liệu và mục đích sử dụng, sâm đất có thể được sắc nước, dùng dạng bột hoặc phối hợp với những dược liệu khác.

• Sắc nước uống: Rễ sâm đất sau khi thu hái được làm sạch, thái nhỏ, có thể sử dụng tươi hoặc phơi khô rồi sắc với nước. Đây là một trong những cách sử dụng dược liệu tương đối phổ biến và đơn giản.

• Dùng dạng bột: Rễ sâm đất khô có thể được nghiền thành bột để thuận tiện hơn khi bảo quản và sử dụng. Với dạng này cần chú ý lượng dùng, tránh tự ý sử dụng quá nhiều hoặc kéo dài liên tục.

• Sử dụng trong bài thuốc: Trong kinh nghiệm dân gian, sâm đất có thể được dùng riêng hoặc kết hợp với một số dược liệu khác tùy mục đích. Việc phối hợp nhiều vị thuốc nên có hướng dẫn của người có chuyên môn để đảm bảo phù hợp.

• Sử dụng phần lá: Không chỉ rễ, lá sâm đất cũng được sử dụng trong một số kinh nghiệm dân gian và nghiên cứu. Tuy nhiên, thành phần giữa lá và rễ không hoàn toàn giống nhau nên không nên tự ý thay thế hai bộ phận cho nhau.

• Dùng ngoài: Một số cách sử dụng truyền thống còn dùng các bộ phận của cây ở dạng giã hoặc chế biến để dùng ngoài. Cần xác định đúng loài và tránh sử dụng trên vùng da đang có tổn thương nghiêm trọng khi chưa được hướng dẫn.

• Lưu ý về lượng dùng: Lượng sâm đất sử dụng phụ thuộc vào bộ phận cây, dạng dược liệu và mục đích dùng. Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị nên tham khảo bác sĩ, dược sĩ hoặc người có chuyên môn trước khi dùng thường xuyên.

Nhìn chung, sâm đất có nhiều cách sử dụng nhưng không nên quan niệm dược liệu tự nhiên thì có thể dùng tùy ý. Xác định đúng cây, đúng bộ phận và sử dụng với lượng phù hợp là những yếu tố cần được ưu tiên.

7. Những lưu ý khi sử dụng sâm đất

Sâm đất có nguồn gốc tự nhiên nhưng vẫn chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, vì vậy không nên sử dụng tùy ý hoặc dùng với lượng quá lớn. Đặc biệt, khi sử dụng sâm đất với mục đích hỗ trợ sức khỏe trong thời gian dài cần chú ý một số vấn đề sau:

• Xác định đúng loại sâm đất: Tên gọi "sâm đất" có thể được sử dụng cho nhiều loài cây khác nhau. Trong bài viết này, sâm đất được đề cập là Boerhavia diffusa L., vì vậy cần xác định đúng dược liệu trước khi sử dụng để hạn chế nhầm lẫn.

• Không sử dụng quá nhiều: Dùng dược liệu với lượng lớn không đồng nghĩa với việc mang lại tác dụng tốt hơn. Lượng sử dụng cần phù hợp với dạng dược liệu, mục đích dùng và thể trạng của từng người.

• Thận trọng với người đang dùng thuốc: Sâm đất được nghiên cứu về tác động đến đường huyết, bài tiết nước tiểu và một số hoạt động sinh học khác. Người đang dùng thuốc điều trị, đặc biệt thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc lợi tiểu, nên tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng.

• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Các dữ liệu về mức độ an toàn của Boerhavia diffusa đối với phụ nữ mang thai và cho con bú còn hạn chế. Do đó, nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng sâm đất như một dược liệu trong thời gian dài.

• Người có bệnh nền cần thận trọng: Người mắc bệnh gan, thận, đái tháo đường hoặc các bệnh mạn tính khác không nên sử dụng sâm đất để thay thế thuốc đang được kê đơn. Nếu muốn dùng kết hợp, cần trao đổi với bác sĩ hoặc người có chuyên môn.

• Theo dõi phản ứng của cơ thể: Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện những biểu hiện bất thường như khó chịu tiêu hóa, dị ứng hoặc các triệu chứng khác, nên ngừng dùng và theo dõi. Trường hợp triệu chứng kéo dài hoặc nghiêm trọng cần được kiểm tra y tế.

Nhìn chung, sâm đất nên được sử dụng đúng loại, đúng mục đích và với lượng phù hợp. Đặc biệt, không nên dựa vào các công dụng truyền miệng để tự sử dụng sâm đất nhằm điều trị bệnh hoặc thay thế các phương pháp điều trị y khoa.

Liên hệ mua hàng 

Việc lựa chọn đúng sản phẩm chăm sóc sức khỏe không chỉ là vấn đề chất lượng, mà còn là yếu tố quyết định đến hiệu quả và sự an toàn trong quá trình sử dụng. Tại sâm nấm Phúc Thịnh, chúng tôi cam kết mang đến cho khách hàng những sản phẩm chính hãng, nguồn gốc rõ ràng, được nhập khẩu hoặc tuyển chọn từ các đơn vị uy tín trong và ngoài nước.

Từ sâm Hàn Quốc, yến sào, đông trùng hạ thảo Việt Nam - Hàn Quốc, an cung ngưu hoàng hoàn, sâm Lai Châu... tất cả đều được kiểm tra chất lượng kỹ lưỡng và bảo quản nghiêm ngặt trước khi đến tay người dùng. Chúng tôi không chỉ cung cấp sản phẩm, mà còn hướng tới việc đồng hành cùng sức khỏe của bạn một cách toàn diện và bền vững.

Đội ngũ tư vấn giàu kinh nghiệm của chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ bạn lựa chọn sản phẩm phù hợp với thể trạng, nhu cầu sử dụng và ngân sách. Dù bạn đang tìm kiếm giải pháp tăng cường miễn dịch, phục hồi sức khỏe sau bệnh, hỗ trợ sinh lực, bồi bổ cho người lớn tuổi hay chăm sóc cơ thể hằng ngày - chúng tôi đều có sản phẩm phù hợp để tư vấn.  

Xem thêm: Gợi ý quà tặng Tết ý nghĩa cho doanh nghiệp, gia đình, bạn bè 

Xem thêm: Gợi ý quà tặng cao cấp vừa đẳng cấp vừa thể hiện tâm ý